Wypowiedź premiera Ukrainy o „krytycznym scenariuszu” dla firm działających na tamtejszym rynku zelektryzowała przedsiębiorców. Dla polskiego biznesu — zwłaszcza eksporterów, wykonawców i spółek zależnych — to sygnał, by na nowo przejrzeć umowy i zabezpieczenia. Bo w obrocie z kontrahentem zza wschodniej granicy ryzyko przestało być teoretyczne: przestało być „siłą wyższą”, a stało się codziennością operacyjną.
## Dlaczego to nie jest „tylko news”
Dla prawnika gospodarczego każda tego typu deklaracja polityczna to wezwanie do audytu klauzul kontraktowych. W sytuacji, gdy państwo ostrzega przed zaostrzeniem warunków prowadzenia działalności, przedsiębiorca musi odpowiedzieć sobie na pytanie: czy moja umowa nadal chroni moje interesy, gdy kontrahent przestanie płacić, gdy towar nie wyjedzie, gdy sąd nie będzie właściwy?
Polskie spółki handlujące z Ukrainą podpisują umowy w reżimie prawa polskiego, ukraińskiego lub — najczęściej — konwencji wiedeńskiej (CISG). Każdy z tych reżimów inaczej traktuje tzw. przeszkodę w wykonaniu zobowiązania i — co kluczowe — inaczej rozkłada ciężar jej udowodnienia.
## Analiza: gdzie naprawdę leży ryzyko
**1. Siła wyższa — art. 6 ust. 1 Konwencji wiedeńskiej (CISG).** Strona nie odpowiada za niewykonanie, jeśli dowiedzie, że przeszkoda była poza jej kontrolą i nie dało się jej przewidzieć ani uniknąć. Problem w tym, że wojna i sankcje od 2022 r. przestały być „nieprzewidywalne” w rozumieniu orzecznictwa. Sądy arbitrażowe coraz częściej uznają, że profesjonalny kontrahent powinien był je uwzględnić w kalkulacji ryzyka. To odwraca ciężar: to nie druga strona musi się tłumaczyć, to Ty musisz wykazać, że konkretne zdarzenie było rzeczywiście nadzwyczajne.
**2. Klauzule force majeure w prawie polskim — art. 471 i 473 § 1 k.c.** Przepisy kodeksu cywilnego nie definiują siły wyższej. Wszystko zależy od treści umowy. Klauzula „wojna, sankcje, działania władz” bez doprecyzowania procedury notyfikacji i skutków jest w praktyce bezwartościowa — pozwala na spór, a nie na rozwiązanie problemu.
**3. Właściwość sądu i egzekucja.** Nawet najlepszy wyrok nic nie da, jeśli trzeba go wykonać na terytorium objętym konfliktem. Ukraina jest stroną konwencji nowojorskiej o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych, ale praktyka egzekucji w warunkach wojennych bywa iluzoryczna.
**4. Sankcje i compliance.** Wypowiedzi polityków często poprzedzają zmiany w reżimach sankcyjnych. Kontrakt bez klauzuli o natychmiastowym zawieszeniu świadczeń w razie objęcia kontrahenta sankcjami naraża spółkę na zarzut naruszenia przepisów i odpowiedzialność członków zarządu z art. 483–486 k.s.h.
## Aspekt praktyczny — co zrobić w tym tygodniu
– **Przejrzyj umowy z kontrahentami ukraińskimi i tymi, którzy mają ekspozycję na tamtejszy rynek.** Sprawdź, czy klauzula force majeure zawiera: katalog zdarzeń, termin notyfikacji, prawo do zawieszenia świadczeń i warunki odstąpienia.
– **Zweryfikuj mechanizm płatności.** Zaliczka, akredytywa, gwarancja bankowa — w warunkach podwyższonego ryzyka płatność z odroczonym terminem to kredytowanie kontrahenta na własne ryzyko.
– **Zabezpiecz roszczenia.** Zastaw, poręczenie, gwarancja — jeśli ich nie ma, rozważ aneks.
– **Ustal klauzulę sankcyjną i klauzulę zmiany prawa.** To standard w obrocie międzynarodowym, a wciąż rzadkość w umowach MŚP.
– **Wybierz arbitraż zamiast sądu powszechnego.** Klauzula arbitrażowa z konkretną instytucją (np. Sąd Arbitrażowy przy KIG) realnie skraca drogę do rozstrzygnięcia.
## Konkluzja
„Krytyczny scenariusz” nie musi się zrealizować — ale dobra umowa to ta, która działa także wtedy, gdy się realizuje. Nie chodzi o panikę, chodzi o matematykę ryzyka: koszt aneksu z klauzulą zabezpieczającą jest nieporównywalnie niższy niż koszt sporu o miliony, którego nie da się wyegzekwować. Przedsiębiorco — zanim podpiszesz kolejny kontrakt z kontrahentem zza granicy, zadaj sobie pytanie: czy wiem, co się stanie, gdy przestanie płacić? Jeśli odpowiedź brzmi „jakoś to będzie”, to właśnie znalazłeś swoje krytyczne ryzyko.
Powyższy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.
